६) मुसलमान, महार, मांग व मागासलेल्या जातींकरिता वयाच्या बारा वर्षांपर्यंत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करावे व यांच्यासाठी सरकारने विशेष शाळा चालवाव्यात. ७) खाजगी व्यवस्थापनाद्वारे शाळा चालवणाऱ्यांना अनुदान द्यावे. स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी शाळा चालवण्याची जबाबदारी घ्यावी. ५० टक्के रक्कम शिक्षणावर खर्च करावी. अहवालाच्या शेवटी महात्मा फुलेंनी मुलींच्या शिक्षणासाठी भूमिका घ्यावी असे आग्रही प्रतिपादन केले आहे. एकंदरीत १४४ वर्षांपूर्वी वंचित समाज शिक्षणातील अभ्यासक्रम शिक्षणाची रचना शिक्षकांची निवड शिक्षणाचा आशय आणि शिक्षणाची यंत्रणा आणि अंमलबजावणी शिक्षणावर होणारे खर्च या सर्व मुद्द्यांवर महात्मा फ

ज्या वर्गाच्या बाबतीत शिक्षणाची गोडी उत्पन्न झाली आहे. त्या वर्गाच्या बाबतीत होणारी सरकारी मदत क्रमाक्रमाने कमी करीत नेणे शक्य आहे, या वर्गात अजून फार प्रगती झाली नाही.बीए आणि एम ए वगैरे पदवी परीक्षांच्या बाबतीत खाजगी रीतीने अभ्यासाला मान्यता मिळाल्यास अनेक तरुण खाजगी रीतीने अभ्यास करण्यात आपला वेळ सार्थकी लावतील आणि त्यामुळे ज्ञानप्रसारास आणखी मोठ्या प्रमाणावर हातभार लागेल अनेक प्रकारच्या कारणास्तव यांना कॉलेजमध्ये जाऊन पुढील शिक्षण सुरू ठेवणे परवडत नाही त्यांचे कल्याण होईल व उच्च शिक्षणाबद्दल सरकारी खजिन्यावर पडणारा बोजाही पुष्कळ प्रमाणात हलका होईल. शिष्यवृत्ती पद्धती अशा रितीने अमलात आणाव

हंटर कमिशनला शिक्षणावर महात्मा फुलेंनी दिलेले निवेदन : आज १४४ वर्षे पूर्ण (हेरंब कुलकर्णी) १८५४ साली वूडच्या खलित्यात शिक्षणविषयक सुधारणा सुचवल्या होत्या.त्याचा आढावा घेवून शिक्षणविषयक सुधारणा सुचवण्यासाठी लॉर्ड रिपन यांनी हंटर आयोग नेमला. त्यात एकूण २० सदस्य होते.त्यातील ८ सदस्य भारतीय होते. महात्मा फुलेंनी हे दीर्घ निवेदन उत्तम इंग्रजीत लिहीले आहे. यावरून त्यांच्या इंग्रजी भाषेच्या प्रभुत्वाची कल्पना येते. सुरुवातीला जोतीराव फुले त्यांनी चालवलेल्या शाळेचे व इतर शाळांचे अनुभव मांडतात. त्यानंतर लिहितात की सरकार गरीब शेतकऱ्यांकडून जो सारा गोळा करते.त्या सर्व वसुलीचे उत्पन्न सरकार वरिष्ठ लो